๒๓ ตุลาคม วันปิยมหาราช เหล่าทวยราษฎร์ไทย ร่วมใจรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณ

วันที่ ๒๓ ตุลาคมของทุกปี เป็นวันที่มีความสำคัญต่อปวงชนชาวไทยอีกวันหนึ่ง ที่ไม่อาจจะลืมเลือนไปจากดวงใจของคนไทยทั้งชาติได้ นั่นคือ วันปิยมหาราช ซึ่งเป็นวันคล้ายวันสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ พระมหากษัตริย์ผู้ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่ต่อพสกนิกรชาวไทย พระองค์คือ มหากษัตริย์นักพัฒนา ที่ทรงมีวิสัยทัศน์กว้างไกล ทรงเป็นผู้ริเริ่มการพัฒนาเพื่อให้ประเทศไทยมีความเจริญรุ่งเรืองทัดเทียมกับนานาประเทศ
เมื่อวันที่ ๒๓ ตุลาคม ๒๔๕๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ทรงประชวรเสด็จสวรรคต ณ พระที่นั่งอัมพรสถานพระราชวังดุสิต ครั้งนั้นเป็นที่เศร้าสลดอย่างใหญ่หลวง ของพระบรมวงศานุวงศ์ และปวงชนชาวไทยทั่วประเทศ เพราะพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเป็นกษัตริย์ที่เคารพรักของทวยราษฎร์ ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอเนกประการ ทั้งในการปกครองบ้านเมือง และทรงพระราชทานความร่มเย็นเป็นสุข แก่ปวงชนทุกหมู่เหล่า โดยไม่แบ่งแยกเชื้อชาติ ศาสนา ทวยราษฎร์ทั้งปวงจึงได้ถวายพระนามว่า พระปิยมหาราช หรือพระพุทธเจ้าหลวง
เมื่อถวายพระเพลิงพระบรมศพตามราชประเพณีแล้ว ครั้นเมื่อบรรจบอภิลักขิตสมัยคล้ายวันสวรรคต พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ ผู้สืบราชสันตติวงศ์ ได้ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลทักษิณานุปทานถวายตามราชประเพณี โดยเชิญพระโกศพระบรมอัฐิ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ออกประดิษฐานบนพระแท่นนพปฎลมหา-เศวตฉัตร และเชิญพระพุทธรูปปางประจำพระชนมวารประดิษฐาน ณ โต๊ะหมู่ในพระที่นั่งจักรีมหาปราสาท หรือพระที่นั่งอนันตสมาคมส่วนที่พระบรมราชานุสาวรีย์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยอัญเชิญไปประดิษฐาน ณ ลานพระราชวังดุสิต หน้าที่นั่งอนันตสมาคมที่เรียกว่า พระบรมรูปทรงม้า
พระบรมราชานุสาวรีย์แห่งนี้ สร้างขึ้นจากการที่พระบรมวงศานุวงศ์ข้าราชการ พ่อค้า คหบดี ปวงชนชาวไทยทุกหมู่เหล่าผู้สำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ ได้ร่วมใจกันรวบรวมเงินจัดสร้างประดิษฐานขึ้นน้อมเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะที่ทรงพระชนม์อยู่เนื่องในมหามงคลสมัยที่ทรงครองราชย์ยั่งยืนนานถึง ๔๐ ปี ในขณะนั้น และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเปิดพระบรมราชานุสาวรีย์ด้วยพระองค์เอง เมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายนพ.ศ. ๒๔๕๑
ต่อมาทางราชการได้ประกาศให้วันที่ ๒๓ ตุลาคมซึ่งเป็นวันสวรรคต ของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นวันที่ระลึกสำคัญของชาติเรียกว่า วันปิยมหาราช และกำหนดให้เป็นวันหยุดราชการวันหนึ่งของชาติไทย ซึ่งในช่วงแรกๆ เจ้าหน้าที่กระทรวงมหาดไทยต่อมาคือ กรุงเทพมหานคร ร่วมด้วยกระทรวงวัง หรือต่อมาคือ สำนักพระราชวัง ได้จัดการตกแต่งพระบรมราชานุสาวรีย์ ตั้งราชวัติ ฉัตร ๕ ชั้น ประดับโคม ไฟ ราวเทียม กระถางธูป ทอดเครื่องราชสักการะที่หน้าพระบรมราชานุสาวรีย์ตั้งแต่นั้นมาจนถึงปัจจุบัน
ในขณะที่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ทรงครองสิริราชย์สมบัติอยู่
นั้น เป็นช่วงที่ประเทศไทยกำลังอยู่ท่ามกลางกระแสเชี่ยวกรากของพายุล่าเมืองขึ้นที่ไม่ได้ถดถอยลงตามกาลเวลา มีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น พระองค์ทรงวางจุดยืนผลประโยชน์ชาติ ด้วยการดำเนินนโยบายต่างประเทศอย่างชาญฉลาด ทรงสร้างสมดุลระหว่างชาติมหาอำนาจทั้งอังกฤษ และฝรั่งเศสให้เกิดขึ้น ไม่ให้ฝ่ายใดได้เปรียบหรือเสียเปรียบพอที่จะมีช่องว่างยึดไทยเป็นเมืองขึ้น ทรงเสด็จประพาสยุโรป รวมทั้งอเมริกา และรัสเซีย เพื่อสร้างพันธมิตรกับนานาอารยประเทศ กระนั้นพระองค์ยังคงต้องโทมนัสใจอย่างใหญ่หลวงเมื่อต้องเสียดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงให้ฝรั่งเศส เสียรัฐกลันตัน ตรังกานู ปะลิส ให้อังกฤษ
เพื่อรักษาหัวใจ คือ เอกราชของชาติไทยไว้
พระองค์ ทรงปฏิรูประบบราชการครั้งใหญ่ ตั้งกระทรวง ทบวง กรมแทนระบบเวียง วัง คลัง นา อย่างเก่า สร้างสาธารณูปโภคไฟฟ้า ประปา ตัดถนนราชดำเนิน สร้างความเจริญแก่ประเทศชาติชนิดก้าวกระโดด ทรงประกาศ เลิกทาส ด้วยความนุ่มนวล ไม่นองเลือดเหมือนหลายประเทศ ลูกหลานไทยได้เป็นไท ไม่ต้องเกิดมาเป็น ลูกทาส นับแต่นั้น ด้วยพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพ้น ชาวไทยทั้งแผ่นดิน จึงขนานนามพระองค์ท่านเป็น สมเด็จพระปิยมหาราช
เพื่อเป็นการตอบแทนพระมหากรุณาธิคุณของพระองค์ท่าน ที่ทรงมีต่อปวงชนชาวไทย เราคนไทยที่เกิด และอาศัย อยู่บนผืนแผ่นดินไทยแห่งนี้ จึงสมควรอย่างยิ่งที่จะต้องร่วมแรง ร่วมใจกันพัฒนาผืนแผ่นดินอันเป็นถิ่นเกิดของเรา ให้เจริญรุดหน้าต่อไป ร่วมกันสร้างความสันติสุขให้เกิดขึ้นในท้องถิ่นของเรา ต่อต้านการใช้ความรุนแรง และหยุดให้ความร่วมมือกับกลุ่มคนผู้ไม่หวังดีต่อประเทศไทยของเรา เพื่อเป็นการน้อมดวงใจรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ท่าน ผู้ทรงเป็นพระมหากษัตริย์อันเป็นที่รักของปวงชน ตลอดกาล